SAU BATAR KA HAN BATAR HAMUTUK IHA SUKU ROTUTO SAU BATAR
Rotuto nudar fatin ida ne’ebé sai hanesan mahon ba Rotuto oan sira hodi horik ba nomos rai rotuto nia bogor hodi sustenta nia ema sira hosi otas ba otas no husi dalas ba dalas, nune’e rai ne’e nia natureza karakteriza nia ema sira moris ho toman sosio cultural ida ne’ebé mak sai hanesan fiar no toman origin ida ba Rotuto nia emar sira ne’ebé sempre hala’o iha sira nia vida moris. Iha suku Rotuto iha toman origin oi – oin ne’e, ne’ebé transforma nia emar sira hodi moris nudar sosiadade kultural ida inklui toman kultural ida ne’ebé sempre hala’o kada tinan mak hanesan HAN BATAR HAMUTUK HO FAMILIA SIRA “ ne’ebé iha lian mambae katak SAU BATAR .
Iha sau batar ne’e hanesan meus hodi halibur gerasaun sira, feto no mane, oan no bei-oan sira iha uma lulik sira hodi fo agradesemento ba Rai ne’ebé fo ona ai-han tinan ida ba nia `emar sira hodi moris ne’ebé simboliza ho batar nomos agradese ba loron tamba bele fo iklima ne’ebé diak atu ema bele hala’o moris. Iha prosesu sau batar ne’e ita bele akompanha iha uma lulik sira ne’ebé existi iha suku Rotuto ,exemplo ita bele hare iha kadunan boeloko ne’ebé antes tama ba sermonia prinsipais kare Batar no simu bua ho malus, kada oan mane sira tengki hatama batar ho manu ne’ebé iha lian mambae “BATAR AOS TAU MAUN ANA ”nune’e batar ida ne tama ona mak foin tunu batar lulik no tunu manu lulik, batar no manu ne’e tasak ona mak mak foin tama ba kare batar ,kare batar ona mak hotu hotu foin han hamutuk batar lulik no manu lulik ne’ebé tunu ona , prosesu ne’e remata mak foin prepara ai han kalan nian hodi hatur lulik no han hamutuk entre familia sira iha kalan ne’e,no iha parte dader mak foin simu malus lulik no kesi tali hirik. Typu sau batar ne’ebé existe iha suku Rotuto klasifika ba oin tolu :
1. kaer mat ka kare matak ne sentidu katak oan mane sira mak tunu manu deit, hodi hatur deit lulik, no la fo hatene ba oan feto, feto-san sira no kai – feto san sira,nomos iha kaer mat ne’e belek ruma ne’ebé mai husi oan mane ka oan feto sira atu hatama ba lulik la bele tau hamutuk ba lulik no labele hatun lulik ba hot hotu hare.
2. sial nora ka sikat tahan sentidu katak iha prosesu nee bele fo hatene ba oan mane no oan feto feto-san sira no kai – feto san sira bele mai hamutuk hodi han batar hamutuk iha hatur lulik ne’e nomos bele hatama ka hasae lulik hanesan belak ruma mai husi oan mane ka oan feto, nomos bele hatun lulik ba hotu hotu hare.
3. sau batar katak iha prosesu ne’e fo hatene ba oan feto ka oan mane sira bele mai hamutuk hodi sau batar,bele hatun lulik ba hotu hotu hare,bele hatama belak ou lulik sira mai husi oan feto ka oan mane sira maibe mos oan mane sira tengki oho fahi ne’ebé hodi hatur lulik ne’e iha obrigasaun moral tau hahan tasak no nan fahi ne’e fahe ba oan feto, feto- san sira no kai sira hamutuk ho malus lulik ne’ebé husi sau batar ne’e.
Ida ne’e mak typu sau batar iha suku Rotuto,ho objective husi sau batar ne mak hanesan iha dadolin mambae ida katak “ tuk isi felu Rui tera,tuk ear bisa ail au,bisa man ear bisa,mluru man ail au, tuk snuha tó,tuk idi nor aer, lolai bela beta e bela tutu.luli du nei tete sae nei lau snuha nor maku hori tata.
Sentru Informasaun Suku Rotuto, Hakerek husi: Amorino da Costa Mendes Sarmento ( Che Arino Lara 82)
