Iha sexta loron 10 fulan Outubro 2025, iha Municipio Manufahi, Postu Administrativo Same, suku Daisua Aldeia Daisua, fatin Bethati – Orbae halo lansamentu tara bandu no Konsilidasaun kultural ho Orana Mauchiga, mancati Leolima no Sabaka foho – Ailico
iha Sermonia tara Bandu ne’e, atu tara no bandu ba ema atu labele sunu dut arbiru,labele tau lasu ba animal,labele kasa animal arbiru,labele hoban musqueterio iha mota, labele tau aimoruik kimiku iha mota,labele uza bateria hodi soke be nain sira iha mota,labele soe liur bot iha dut ka tos laran no labele lori senapan kasa animal fuik sira iha ailaran.
nune’e Iha Diskursu Xefi suku Daisua Nian, Amorin da Costa Sarmento hatete iha Premeiru mandatu iha obstaklu no desafiu barak,liu liu susar atu kria paz no estabilidade iha suku laran, maske iha ona lei formal bar-barak maibe tensaun problema sosial no krimi sira aumenta ba bebeik, nune’e mak iha tinan 2021 hahu halo piskiza hodi deskobre fukun ne’e iha saida ? tamba ne’e husi rezultadu piskiza presiza intervensaun husi katuas kultural sira,nune’e mak halo aproximasaun ho katuas uma fukun sira hodi reativa asmebelia kultural ne’eb’e posse ona iha tinan 2023.
xefi suku Amorin hatutan posse hotu kontinua ba halo regulamentu suku nian, ne’eb’e kunsulta ho katuas uma fukun hamutu 144 ne’eb’e existe iha aldeia 5 iha suku Daisua, nudar kontinuasaun husi Regulamentu ne’e mak halo kunsultasaun publiku ho Asembelia Kultural suku Daisua,intelektual,igreja,Saude,organizasaun arte marsiais no arte Ritual sira, hodi hetan hanoin diak sira ne’ebe akumulutaivo husi Daisua Oan sira hotu,hodi tulun Lider Kumunitario demenui problema -kontribui ba dezenvolvementu suku.
Amorin Da costa sarmentu hatutan tan iha premeiru kunsultasaun sidauk tama ba lansamentu suku Daisua hetan programa ida apoio husi JICA liu Husi NGO RAEBIA,AHCAE, BIAMALAE hodi tulun fasilita Strutura Konselho suku Daisua no Komite hodi halo artigo balu kona ba ema ho natureza hodi prevene dezastre naturais ne’eb’e antes ne’e halo uluk mapamentu uza rai ba futuru, ne’eb’e ajuda hodi identifika potensia saida mak suku Daisua iha, no atu proteze mak presiza regulamentu hodi regulariza.
Nudar Xefi Suku Daisua,Amorin Aumenta tan parsero sira fasilita ba segundu kunsultasaun Regulamentu suku ho kumunidade,Aldeia Lima no Parsero sira iha suku Daisua mak ohin ( 10/10) tama ba lansamentu Tara bandu ho nia Regulamentu ne’eb’e kompusto Husi Titlu 7, Kapitlu 9, Artigo 35, hodi regula kona ba relasaun ema ho ema, Relasaun Ema Ho Ambiente,Relasaun ema ho Animal, ema ho hegeniu no fasilidade publiku no ema ho kustemeru, Nune’e Ho Sermonia Lansamentu ida ne’e, hodi loke dalan ba Matenek oan Sira,hahu piskiza hodi deskobre estoria Kultural loro Babulu No estoria revolusaun 1912.
iha sermonia ne’e, Prezidente kultural Municipio Manufahi Antonio Magno Nunes, agradese ba parte hotu nia partisipasaun, hodi fo sasin ba atividade kultural nian, ne’ebe durante tempo barak liu ba kotuk huksumik-an hela tan nakonu ho tauk, tuir Prezidente kultural ne’e reafirma katak hahu husi ohin ba oin, Agradese ba Estado Republika Democratiku Timor Leste ne’ebe fo biban liu husi konstituisaun Republika Demokratiku de Timor Leste iha artigo 2 Alineia 4 ( Estadu rekoñese no valoriza norma no lisan rai-Timór nian ne’ebé la’ós kontra Lei-Inan
no mós lejizlasaun seluk tan ne’ebé ko’alia kona-ba direitu ne’ebé mai husi lisan no toman) artigo 6 letra G ( Hakatak no haloko povu timoroan nia personalidade no nia liman-rohan kulturál) fo rekonhesemento, ba dereitu kultural liman rohan timor oan sira nian, tamba ne’e iha diskursu prezidente kultural nian ne’e konvida ema tomak, liu liu ba katuas sira laos ona tempo atu tauk, laos ona tempo atu subar , estoria no lisan sira ba oan no gerasaun sira.
nune’e mak Antonio nudar Prezidente Kultural hatete katak ohin ( 10/10) halibur iha Bethati-orbae, Daisua, loro babulu tamba pontu rua importante mak tara bandu liu husi lansamentu regulamentu suku nian, tamba iha suku ba suku obrigatoriomente atu asegura kumunidade husi ligasaun ema ba ema, ema ho animal,ema ho ambiente, ema ho kustumerio sira, fasilidade publiku nune’e mos relasaun husi ema ho hegenio ka saude Publiku ne’ebe importante teb-tebes ba ema nia vida,tanba dala barak hakarak kumpri maibe hakarak sira dala ruma lori ema ses husi regras sira, tamba ne’e tara bandu ne’e akontese liu husi Prosesu ida ho tinan Naruk, Maizamenus tinan 3, Daisua oan Sira,Matenek Oan Sira, Hamutuk ho Katuas lia Nain Sira,tur hamutuk,hasorun hamutuk,hodi tau hanoin hamutuk oinsa mak bele organiza suku, liu husi Biban Xefi Suku Daisua ( Amorin Da Costa Sarmento ) ho kbit lei no.9 ba lei suku Nian ne’ebe kompetensia hodi armoniza kultural sira ihya nivel Suku, hodi Nune’e makl Xefi suku Organiza ho katuas Sira mak konseque ohin ( 10/10) realiza Sermonia Tara Bandu no konsilidasaun Kultural.
sermonia loron ohin ( 10/10) hodi halo aprovasaun ba Regulamentu Tara Bandu,tamba regualamentu ne’e liu ona husi Asembelia postu Nian, hodi biban ba suku ne’eb’e halo Lansamentu , sermonia ne’e mos kona ba konsilidasaun kultural ne’ebe atu konsilida fali ukun kultural ne’eb’e husi Lisan Orana Mauchiga,sabaka leolima,huan foho ailico, tamba postu Hatoudu no Suku Mauchiga Laos Estoria Foun bainhira ita Temi Same, maibe tamba Liu Husi Situasaun lubuk ida,liu liu iha 1911 a 1912 ne’ebe manufahi oan sira iha mahon loro babulu ni-nian,loro babulu disidi no foti desizaun,oreinte, kornel Boa Ventura,tengki kontra malae, ikus mai husi mehi la la hela ba mehi, maibe luta dunik,maibe ita derota, husi derota ne’e lori mauchiga sai Quartel hahu kedas iha 1916 to ohin loron kontinua quartel iha Ainaro, hahu husi Suru Mau Manehat,Sabaka leolima,to huan foho Ai Lico desde uluk kedas hamutuk ho ita tomak reino tomnak iha Same – babulu hamutuk ho don Boa Ventura Nune’e mos ho Mauchiga tanente korenel Mausur,Sai asuwain hodi Hamutuk ho Don Boa Ventura, hodi Halo funu Ba revulusaun Nian, Maibe Hatoudu foin iha koloni ikus, iha Indoneisa ni-nian, Pelemenus iha 1975 indonesia invade tama, tamba Susar no terus ne’ebe povo Hatoudu hasoru,nemak presiza lideransa ida Atu sai mahon hodi proteje Sira, ikus mai disidi, atu hadau kakorok ho ain klor, tengki ba iha Ainaro.
hodi nune’e mak iha Bethati – Orbae, Daisua loro Babulu deklara katak tempo to ona,Mauchiga Labele sai nafatin quartel ba Ainaro, no Hatoudu tengki muda Naran hodi fila Mai Same, lalaok hirarkia loro babulu nia alin suro – Ainaro, maibe nanis kedas,hatur sira nain rua nia Quintal iha tempo beiala sira hatete katak hodi toho No hodi mak tau Baliza, toho no hodi mak mota beluli ( he-luil), hodi nune’e ho sermonia ne’ebe halo foka ba pontu rua mak importante iha fatin Bethati orbae,tamba fatin ne’e desde beiala sira mak fatin fahe ukun no bandu,ne’eb’e mak ohin (10/10) gerasaun sira ne’ebe halibu hamutuk foin ba dahuluk halibur malu iha ne’e, era ukun rasik-an nian,tinan hirak liu ba kotuk fatin ida ne’e la halo ba halo atividade arbiru, tuir fatin ne’e nia naran, orbae katak fatin ba fahe ukun no bandu loro babulu, Maromak oan ne’ebe hit tun mai lori ukun loro leten nian,lori ukun loro leten nian tun mai mundu hodi fahe ukun ba mundu rai klaran, dala ruma ita haksesuk malu se los mak loro babulu ” o bele fahe ukun no bandu ” maibe maromak oan tun mai haksumik iha loro ho babulu, no fatin ne’e naran bethati sentidu katak fatin justisa nian,fatin ida ne’e ba ukun ni-nian,sala sira iha ne’ebe deit, iha lorosa’e.iha loromonu,tasi feto no tasi mane quando disidi nia ne’e sala nia mate fatin mak tetuk ida ne’e, tempu uluk ni-nian fatin ne’e sai sentru ba timor oan sira tomak ba justisa no ukun ni-nian.
hodi nune’e fatin ne’e fahe ukun iha ne’e,justiza iha ne’e no sala lori mai kondena iha fali fatin ne’e, nemak hanaran bethati orbae.
DUKUMENTASAUN KONSILIDASAUN KULTURAL IHA SUKU DAISUA
========
sentru informasaun suku Rotuto, Rotuto.Suku.tl Amorino mendes #Che Arino lara 82 , Arte e Cultura Municipio Manufahi
